Ł. Łozowski

Geneza faszyzmu

[1936]

Omówione w poprzednim rozdziale winy socjalizmu wobec problemu klas średnich ułatwiły faszyzmowi zwycięstwo, ale nie spowodowały tego zwycięstwa. W pierwszym rzędzie zawdzięcza faszyzm swoje powodzenie warunkom obiektywnym, wynikającym ze społecznej sytuacji mieszczanina, z jego skrajnego indywidualizmu gospodarczego, z całej jego umysłowości i nastawienia psychicznego, które uniemożliwia mu po prostu zawarcie sojuszu z proletariatem.

Łączenie problemu faszyzmu z zagadnieniem klas średnich nie stanowi w obecnej chwili żadnej rewelacji. Skojarzenie: faszyzm – drobnomieszczaństwo należy już dziś do trwałych, ustalonych asocjacji społeczno-politycznych. Również w obozie socjalistycznym utrwaliło się już przekonanie, że faszyzm opiera swój byt głównie na olbrzymiej masie drobnomieszczaństwa. Ale pogląd ten niewiele ma wspólnego z założeniem, jakiego zamierzam tu bronić, mianowicie: że faszyzm stanowi całkowicie samodzielną, spontaniczną rewolucję mieszczańską. Gdy prasa socjalistyczna łączy ruch faszystowski z drobnomieszczaństwem, to w tym skojarzeniu nie zawiera się nic, poza skonstatowaniem empirycznie znanego faktu, że drobnomieszczaństwo stanowi główny składnik fizyczny masy faszystowskiej, przy czym twierdzenie to doskonale się łączy z przypuszczeniem, że drobnomieszczaństwo stanowi li tylko obiekt ruchu faszystowskiego. Ażeby natomiast udowodnić, że faszyzm został zrodzony z potrzeb i ducha drobnomieszczaństwa, ażeby stwierdzić, że drobnomieszczaństwo stanowi nie obiekt, tylko główny historyczny podmiot faszyzmu, należy ustalić między faszyzmem a drobnomieszczaństwem związek nie tylko empiryczny, ale przede wszystkim genetyczny: należy zanalizować hasła społeczne, gospodarcze i ideologiczne faszyzmu i wykazać, że hasła te są typowym wyrazem interesów ekonomicznych oraz mentalności mieszczaństwa. W niniejszym rozdziale postaram się przeprowadzić analizę faszyzmu i powiązać pierwiastki tego ruchu z sytuacją społeczną oraz światopoglądem mieszczanina.

Charakterystyczną i decydującą właściwością obecnego stanu mieszczaństwa jest tragiczny rozbrat między jego sytuacją materialną, a niedotrzymującym jej kroku stanem jego umysłowości. Mieszczanin europejski ma za sobą wielowiekową szkołą kultury zachodniej, która go wychowała w bezwzględnym poszanowaniu dla państwa, własności prywatnej, solidarności narodowej i tradycji. Całe jego życie emocjonalne jest zabarwione tym dziedzictwem, i dlatego wrogą mu jest nauka socjalistyczna, dlatego obce mu są hasła nawołując do działania między- i ponadnarodowego. Ten potężny opór emocjonalny jest na razie nie do przełamania – pomimo, że warunki ekonomiczne, wytworzone przez rozkład kapitalizmu, budzą w mieszczaninie protest i pragnienie przebudowy ustroju społecznego.

Niestety, zależność mentalności od ekonomiki, oblicza duchowego danej grupy społecznej od jej funkcji i struktury ekonomicznej nie jest ani tak prosta, ani tak bezpośrednia, jak to się wydaje amatorom schematów racjonalistycznych. Ewolucja mentalności chadza własnymi, bardzo skomplikowanymi drogami i postępuje na ogół w tempie bardzo powolnym; zmiana nadbudowy umysłowej nie jest prostym, równoległym odbiciem zmian socjalnych. I dlatego ogólne nastawienie mieszczaństwa wobec problemu reformy społecznej nie ulega na razie zmianom – pomimo że pauperyzacja tego mieszczaństwa poczyniła w ostatnich latach katastrofalne postępy. Ten rozdźwięk między sytuacją materialną mieszczanina a stanem jego umysłowości nie znalazł dotychczas dostatecznego uwzględnienia i oświetlenia w prasie socjalistycznej, pomimo że problem ten łączy się ściśle z jednej strony z kardynalnym teoretycznym zagadnieniem proletaryzacji klas średnich, stanowiącej w ogólnej koncepcji Marksa jedno z głównych ogniw dynamiki i mechaniki rewolucji socjalnej, z drugiej zaś – z palącym aktualnym zagadnieniem faszyzmu.

Mówi i pisze się bardzo wiele o postępującej jakoby w ostatnich latach proletaryzacji klas średnich, ba, nawet o proletaryzacji wsi – aczkolwiek tego rodzaju twierdzenie jest oczywistym nonsensem. Ponieważ zaś ta rzekoma „proletaryzacja”, zamiast spowodować w związku z ogólną sytuacją światową wybuch rewolucji socjalnej (jak to przewidywał Marks), zrodziła faszyzm, to z szeregów faszystowskich obwieszcza się triumfalnie „koniec marksizmu” i sypie się istną lawiną kretyńskich pomysłów „likwidacji walki klasowej”.

Tymczasem sprawa ma się tak, że w istocie dokonywa się na razie nie proletaryzacja klas średnich (w sensie marksistowskim), tylko zwykła pauperyzacja. Proces proletaryzacji, tak jak go kreśli Marks w klasycznych końcowych ustępach I tomu „Kapitału (skąd wzięte są wszystkie niżej przytoczone urywki w cudzysłowach) jest wyabstrahowanym od konkretnych warunków tego lub innego okresu historycznego ogólnym schematem narastania kryzysu kapitalizmu wskutek wchłonięcia klas średnich przez gospodarkę kapitalistyczną. Łączy się w tym procesie – w rozumieniu Marksa – cały szereg poszczególnych momentów, mianowicie:

1) Pauperyzacja drobnych posiadaczy, spowodowana wypieraniem drobnej własności przez własność kapitalistyczną „opierającą się na wyzysku obcej, lecz formalnie wolnej pracy”; 2) proletaryzacja w ścisłym znaczeniu, tzn. „przeobrażenie się robotników w proletariuszy w miarę jak proces rozkładu drobnej własności dostatecznie pod względem objętości i pogłębienia przeniknął stare społeczeństwo”, przy tym jest jasną rzeczą, że stały i nieprzerwany rozwój proletaryzacji jest możliwy jedynie przy normalnym funkcjonowaniu gospodarki kapitalistycznej w warunkach odpowiedniej ogólnej koniunktury, i 3) przeobrażenie się świadomości i nastawienia psychicznego sproletaryzowanej masy „wyszkolonej pod wpływem mechanizmu kapitalistycznego sposobu wytwarzania, zjednoczonej i zorganizowanej”.

W konsekwencji wymienionych procesów musi nastąpić moment, gdy „centralizacja środków wytwarzania oraz uspołecznienie pracy zgodzić się już nie mogą ze swą kapitalistyczną powłoką, która wreszcie pęknąć musi”. Tak się przedstawia marksowski schemat rozwoju społecznego. Ale, jak już było zaznaczone wyżej, schemat ten daje jedynie ogólną formułę, wyabstrahowaną od konkretnych warunków historycznych. Dopiero rzeczywistość każdego danego okresu historycznego wstawia w tę formułę określone wartości i powoduje określone rezultaty. Opisane wyżej trzy momenty tylko w idealnym, schematycznym założeniu mają bieg równoległy i uzgodniony; natomiast w konkretnych historycznych warunkach ta równoległość może być naruszona w takim czy innym kierunku – a wówczas następują pewne wypaczenia linii rozwoju społecznego.

Marks nie był prorokiem i nie mógł przewidzieć, że na początku drugiego ćwierćwiecza wieku XX warunki w Europie tak się ułożą, że pauperyzacja klas średnich przybierze katastrofalne tempo, ale jednocześnie nie będzie mogła nastąpić wskutek ogólnego kryzysu ani proletaryzacja tych klas w sensie socjalnym, ani tym bardziej przemiana mentalności mieszczańskiej. A przecież takie właśnie wypaczenie ogólnej linii rozwojowej, zawartej w schemacie marksistowskim, nastąpiło w powojennej Europie. (Mówiąc językiem matematyki, istota obecnej sytuacji na Zachodzie właśnie na tym polega, że współczesna rzeczywistość historyczna wprowadziła do formułki Marksa bardzo wysoką wartość pauperyzacji przy nikłych wartościach proletaryzacji socjalnej i umysłowej; wobec tego właśnie całość formułki, jak zobaczymy dalej, dała w wyniku – faszyzm).

Toteż mamy obecnie taką swoistą sytuację, że między stanem materialnym mieszczanina a jego stanowiskiem socjalnym oraz ideologią społeczną utworzyły się swego rodzaju nożyce: zrujnowany mieszczanin pozostaje nadal mieszczaninem i jeszcze długo nim pozostanie. Jego indywidualizm gospodarczy, wrodzona i odziedziczona miłość własnego warsztatu pracy nie tylko że nie słabnie na widok ruiny tego warsztatu, ale raczej przeciwnie – im bardziej mieszczanin traci stary grunt pod nogami, tym namiętniej pragnie odzyskać go z powrotem, tym jaskrawiej występuje jego opór emocjonalny przeciwko wszelkim koncepcjom kolektywistycznym. Na razie mieszczanin w żaden sposób nie potrafi przenieść się ze świata tradycji w świat walczącego socjalizmu. Dla niego międzynarodowość jest zdradą narodu własnego, wyrzeczenie się solidaryzmu równoczesne z wyrzeczeniem się ojczyzny. (Pogardliwe określenie socjalistów, jako „ludzi bez ojczyzny”, jako „Vaterlandslose Gesellen”, było w swoim czasie w ustach Wilhelma II – tego mieszczanina w koronie – wyrazem uczuć całego mieszczaństwa europejskiego i pozostaje nim dotychczas).

I oto w ostatnich latach wielomilionowa masa drobnomieszczaństwa europejskiego stanęła przed tragicznym dylematem: jak pogodzić walkę o radykalną poprawę bytu z zachowaniem jedności narodowej i świętej zasady własności? Jak dokonać przewrotu społecznego w majestacie tradycji i dobrych obyczajów narodowych? Jak przerzucić most między patriotyzmem a rewolucją, między narodem a socjalizmem? Jak znaleźć skuteczny sposób na rodzimą burżuazję bez uciekania się do grzechu sojuszów ponadnarodowych. W atmosferze historycznej zaczęły się unosić fale poszukiwań i pomysłów syntetycznych. I oto z tej tęsknoty milionowych mas mieszczańskich narodził się faszyzm, jako nowe „zbawcze” hasło. Nie wiem, czy Mussolini i Hitler są wielkimi ludźmi, ale trzeba przyznać, że genialnie wyczuli tę „tęsknotę syntetyczną” mas mieszczańskich i w idealny sposób wypowiedzieli we właściwej chwili to, co nurtowało te masy.

Gdy z szeregów młodszej generacji mieszczańskiej, która po czterech latach dantejskiego piekła wojny znalazła się bez gruntu pod nogami w obliczu starego porządku rzeczy, rzucone zostały hasła: Wspólnota gospodarcza na łonie ojczyzny i tradycji! Przebudowa społeczna w ramach własnego narodu w drodze kooperacji i solidaryzmu klas! Nowy socjalizm w duchu narodowym! – to odbiły się one echem w milionach serc, jako odgłos utajonych dążeń tych milionów. Synteza została znaleziona i z tą chwilą zaczyna się potężny, żywiołowy rozwój ruchu faszystowskiego przeważnie pod hasłem socjalizmu narodowego.

Ten ostatni, nie ma, oczywiście, nic wspólnego z prawdziwym socjalizmem. Charakterystyczny jednak i zastanawiający jest fakt, że w Niemczech – tej ojczyźnie nowoczesnego socjalizmu, faszyzm nadał sobie taką nazwę, a nie inną. (Widzieć w tym fakcie tylko trick demagogiczny, mający na celu zwabienie szerokich mas do obozu faszystowskiego, byłoby szczytem – łagodnie mówiąc – naiwności: przecież masy zachodnioeuropejskie nie są stadem baranów i półgłówków!). Nazwa ta nie jest ani płodem demagogii, ani z pewnością rzeczą przypadku. Chodzi o to, że w imaginacji mieszczanina przyszłe społeczeństwo faszystowskie będzie wolne od walki klasowej, która zostanie zastąpiona przez kooperację klas i stanów w ramach narodowej gospodarki planowej. (Marzyciele faszyzmu – a są i tacy, szczególnie na lewicy faszystowskiej – żywią nawet nadzieję, że pod wspólnym dachem ustroju faszystowskiego znikną stopniowo i bezboleśnie przeciwieństwa klasowe i wyłoni się w drodze pokojowej ewolucji przyszłe wolne społeczeństwo socjalistyczne). Wprawdzie, walka klasowa zostanie na razie „zniesiona” tylko pozornie, mechanicznie, za pomocą przymusu; wprawdzie, rozbieżność interesów będzie „na razie” istniała nadal; ale bądź co bądź życie społeczne przekształci się w permanentną a ustrojową konferencję okrągłego stołu i – chociaż pod żelazną presją dyktatury – ale wytworzy się atmosfera wzajemnych ustępstw i świętej zgody ogółu. Salus nationis suprema lex esto!

To właśnie (zaktualizowane i zmodyfikowane) starorzymskie hasło stanowi istotną treść, jaka się w umyśle mieszczan kojarzy z pojęciem nowego socjalizmu. Jest to, oczywiście, ich socjalizm, socjalizm mieszczan, zabarwiony mniej lub więcej – zależnie od lokalnych warunków – socjalizmem głupców, czyli antysemityzmem. To, co zamierzają na razie rozbudować, ma być swoistą sielanką, opartą na przymusowej cnocie obywatelskiej i objętą przymusem. Robotnik ma być utrzymany w tej sielance za pomocą sądów doraźnych obozów koncentracyjnych, kapitaliście zaś pozostawi się de iure i w dużej mierze de facto tak własność, jak i rentowność kapitału, jednak bez możności całkiem swobodnego rozporządzania pierwszą i przy ściśle określonych granicach dla drugiej. Sprzeczne interesy klasowe zostaną podporządkowane naczelnej zasadzie etycznego stosunku do narzędzi i środków produkcji, jako rzeczy przynależnych – acz nie będących własnością ogółu. Ma to być święte przymierze pokłóconych interesów, zagwarantowane ustrojowo i zabezpieczone potężnym aparatem władzy państwowej i organizacji faszystowskiej.

Z czasem przeciwieństwa wyrównają się i przymierze mechaniczne nabierze stopniowo kształtów przymierza organicznego. Czuwać nad tym będzie mieszczanin –opoka i władca tego przymierza – pełen purytańskiej zaciekłości w krzewieniu przymusowej cnoty solidaryzmu, jako niezbędnego początku przyszłej cnoty samoistnej.

Nie jest również rzeczą przypadku, że walkę z obozem robotniczym prowadzą faszyści pod hasłem: „Precz z marksizmem!”. „Marksizm” w tym wypadku nic jest zwykłym logicznym pojęciem nadrzędnym, obejmującym – dla krótkości – obydwa odłamy ruchu robotniczego. Nie, w przekonaniu mieszczaństwa faszyzm walczy nie z socjalizmem jako takim, tzn. jako ideałem ustroju społecznego w perspektywie dalekiej przyszłości, tylko właśnie i w pierwszym rzędzie z marksizmem, jako ideologiczną podstawą znienawidzonej zasady walki klasowej. Czerwoną płachtą dla mas faszystowskich jest nie socjalizm, tylko hasło: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”, nie ostateczny cel sam w sobie, tylko metoda. Tak przynajmniej sprawa się ma w przeświadczeniu tych mas. Ich istotnym złudzeniem jest nie tyle przypuszczalna możliwość całkowitego unicestwienia idei socjalistycznej, ile nadzieja na stworzenie innego, nowego socjalizmu, bez międzynarodowości i bez Marksa.

Już ten pobieżny rzut oka na genezę i program faszyzmu wykazuje, że mamy tu do czynienia z ruchem typowo mieszczańskim. Koncepcja ustroju korporacyjnego (lub innej formy współpracy klas), hasło kooperacji w ogóle, program okiełznania interesów burżuazji i proletariatu w imię dobra „ogółu” (tzn. mieszczanina) są charakterystycznym wyrazem jego interesów ekonomicznych; hasło solidaryzmu i jedności stanowi niemniej typowy wyraz jego oblicza duchowego. Wszystko razem, połączone w ruchu faszystowskim, świadczy niezbicie, że właśnie mieszczanin ruch ten zrodził wedle własnego obrazu i podobieństwa. Istotą faszyzmu, jego treścią społeczną jest właśnie program rozszerzenia tradycyjnego imperatywu jedności i współodpowiedzialności narodowej na cały teren spraw gospodarczych, który dotychczas, jako wybitnie „ziemski”, temu nakazowi nie podlegał. Za pomocą idei solidaryzmu gospodarczego faszyzm pragnie sprowadzić na ziemię tradycyjną niebiańską świętość jedności narodowej – jednakowoż bez przekroczenia podstaw społeczeństwa klasowego, opartego na zasadzie własności prywatnej.

Ta właśnie tendencja daje wyraźny dowód, że w genetycznym rozwoju cywilizacji współczesnej faszyzm stanowi etap przejściowy od rewolucji francuskiej, która stworzyła nacjonalizm wyłącznie duchowy, do przyszłej rewolucji socjalnej, której zadaniem jest stworzenie bezklasowych narodowych wspólnot gospodarczo-duchowych. Ta sama tendencja pozwala widzieć w faszyzmie rewolucję – pomimo że nie wnosi on na razie żadnych zmian istotnych do istniejącego społeczeństwa klasowego (i jest poza tym skierowany przeciwko obozowi socjalistycznemu).

Należy sobie uświadomić, że pojęcia „rewolucji” i „kontrrewolucji” w ich potocznym znaczeniu są w wysokim stopniu względne. Oczywiście, że z punktu widzenia socjalistycznego, i ze stanowiska nadziei i oczekiwań, jakie obóz ten łączył z pierwszym wybuchowym okresem po wojnie światowej, faszyzm jest najwyraźniejszą kontrrewolucją. Chodzi jednak o to, że te nadzieje i oczekiwania były oparte li tylko na wierze w chwilową koniunkturę rewolucyjną i nie miały żadnego gruntu w istotnym układzie sił na Zachodzie europejskim. Jeżeli natomiast w ocenie faszyzmu weźmiemy za punkt wyjścia właśnie ten realny układ sił i zastanowimy się nad rolą tego ruchu ze stanowiska przedfaszystowskiego „klasycznego” status quo, jeżeli, jednym słowem, zastosujemy nie idealną miarę socjalistyczną, tylko obiektywną miarę historyczną, to będziemy musieli dojść do wniosku, że faszyzm jest ruchem rewolucyjnym chociażby dlatego, że wyprowadza masy mieszczańskie ze stanu równowagi społecznej, że uświadamia tym masom istniejący kryzys społeczny i rzuca je w wir poszukiwań.

Oczywiście, w porównaniu z faszyzmem ustrój parlamentarno-demokratyczny przedstawia się dla bieżącej, codziennej pracy socjalistycznej jako absolutne dobro; gwarantuje on przecież swobodę organizacji, wolność słowa itd. Ale jeżeli weźmiemy pod uwagę, że ustrój ten utrzymuje masę mieszczańską w stanie stabilizacji i status quo, że stwarza on milion szkodliwych iluzji, że właśnie na gruncie tego ustroju kwitnie w najlepsze zatruty kwiat reformizmu, że tzw. wolność słowa jest tylko haraczem, który kapitalizm płaci za niewolę czynu, że ustrój ten okazał się w świetle doświadczenia historycznego cudownym instrumentem konserwowania kapitalizmu, to kto wie, czy przyszły historyk nie dojdzie do konkluzji, że mocny, piekielny wiatr faszyzmu szybciej i energiczniej pchał naprzód ciężki wóz historii, niż jałowy, łagodny wiaterek ustroju demokratycznego.

Program faszystowski łączy w sobie, jak dwie strony medalu, hasło „uduchowienia gospodarki” (tzn. ustalenia etycznego stosunku do narzędzi produkcji, jako rzeczy przynależnych do ogółu) z żądaniem umaterialnienia wspólnoty idealnej (tzn. rozszerzenia nakazu jedności narodowej na teren gospodarczy). Pragnie on zrealizować te hasła bez zasadniczego uszczerbku dla „świętej” zasady własności, wyłącznie w drodze ustępstw ze strony klas skrajnych na rzecz „ogółu narodowego”. Cała ta koncepcja jest tak zdradliwie charakterystyczna dla umysłu i sytuacji ekonomicznej zrujnowanego mieszczanina, stanowiącego większość tego ogółu, że gdybyśmy nawet nic nie wiedzieli o istnieniu w społeczeństwie klas średnich, to koncepcja ta musiałaby ujawnić naszej świadomości, że klasy te istnieją i że faszyzm jest ich wyznaniem wiary.

Do tego samego wniosku dojdziemy, jeżeli się zastanowimy nad rolą innych klas (burżuazji i proletariatu) w ruchu faszystowskim. Że faszyzm w żadnym swoim szczególe i odcieniu nie nosi piętna ideologii robotniczej – to chyba nie wymaga dowodu. Jest on całym swoim impetem skierowany przeciwko robotnikowi i niesie zagładę tak politycznym, jak i zawodowym organizacjom proletariatu. Jeżeli tu i ówdzie oko nasze dostrzega wśród nawały faszystowskiej pewne grupy proletariatu, to wiemy doskonale, że są to tragiczne odłamki obozu robotniczego, porwane falą faszystowską wskutek rozłamowej sytuacji w socjalizmie. Ale i burżuazja jest w gruncie rzeczy obcym ciałem w faszyzmie. Pozornie twierdzenie to wydaje się co najmniej paradoksalne: wiemy przecież, że faszyzm korzysta z czynnego poparcia burżuazji, że wielkie banki i wielki przemysł finansują ruch faszystowski, że rozgromienie organizacji robotniczych idzie w pierwszym rzędzie na rękę burżuazji itd. A jednak nie ulega wątpliwości, że ruch faszystowski, jako taki, sam w sobie, nie jest kontrrewolucją kapitalistyczną – jak głosi z zapałem godnym lepszej sprawy codzienna prasa socjalistyczna. Program kooperacji, który w zasadzie (a poniekąd i w praktyce) ogranicza wolną rękę kapitału, jak również wszelkie tendencje socjalizmu państwowego, nie są wyrazem interesów wielkiej burżuazji. Konieczności nieubłagane zmuszają wprawdzie tu i ówdzie burżuazję do robienia ustępstw na rzecz solidaryzmu dla uniknięcia groźnych wybuchów socjalnych, ale ustępstwa te burżuazja zawsze traktuje jako robione pod presją vis maioris. Solidaryzm nie jest jej programem; ograniczenie wolnej ręki nie może być z natury rzeczy ideologią kapitału. Hasła te są w zasadzie sprzeczne z istotą światopoglądu kapitalistycznego.

To samo w jeszcze większym bodaj stopniu dotyczy ideowych haseł faszyzmu. Burżuazja nigdy nie cierpiała i nie cierpi ani na sentymenty rasistowskie, ani na wyłączność narodową, ani na wstręt do międzynarodowych porozumień. Nastawienie duchowe wielkiej burżuazji jest nie tylko wyraźnie internacjonalistyczne, ale wręcz kosmopolityczne. Jeżeli burżuazja zwalcza międzynarodówkę robotniczą, to wiemy doskonale, dlaczego to czyni: chodzi jej o monopol dla międzynarodówki kapitalistycznej, jest to z jej strony po prostu kupiecka obawa konkurencji. Religia wspólnej krwi i wspólnej tradycji historycznej, tak charakterystyczna dla faszyzmu, nie jest religią kapitału. Burżuazja posługuje się hasłami nacjonalizmu, znając ich niezawodny wpływ na masy mieszczaństwa, ale hasła te nie są jej własnym wyznaniem wiary. Nacjonalizm dla burżuazji jest tylko środkiem, ale nigdy celem i kultem. Tymczasem dla faszyzmu hasła te stanowią najwyższy ideał i odgrywają ogromną rolę, jako spiritus movens całego ruchu. Jednym słowem, patos faszyzmu nie jest patosem wielkiej burżuazji – a to w moim przekonaniu dowodzi z absolutną pewnością, że faszyzm nie jest owocem ducha burżuazyjnego.

Ten argument, zaczerpnięty z dziedziny czysto psychicznej, powinien szczególnie trafić do przekonania zwłaszcza ludziom myślącym w kategoriach materialistycznych. Patos historyczny, jako zjawisko życia zbiorowego, nie jest czymś przypadkowym. To zbiorowe napięcie psychiczne o swoistym zabarwieniu, które zwykliśmy określać mianem patosu, jest naturalnym wyrazem duchowym każdego wielkiego ruchu i powstaje na tle określonych tendencji społecznych. Jest więc niewątpliwą rzeczą, że w patosie takim odbija się, jak w zwierciadle, fizjonomia duchowa tej warstwy społecznej, która ruch dany stworzyła. „Powiedz mi, jaki jest patos danej rewolucji, a potrafię określić, kto ją zrodził” – takie przysłowie należałoby wprowadzić do użytku publicystyki historycznej. Z tego względu patos każdej rewolucji ma nieocenioną wartość symptomatu, pozwalającego nam w drodze analitycznej, niejako za pomocą dedukcji socjalnej dojść do wniosków nie mniej (jeżeli nie bardziej) pewnych, niż te, które potrafilibyśmy zdobyć przez indukcję, tzn. przez bezpośrednią obserwację wydarzeń lub przez gromadzenie empirycznych danych, dotyczących przebiegu tych wydarzeń. Bezsprzeczną wartość takiego symptomatu posiada, oczywiście, i patos faszystowski. Analiza tego patosu wykazuje w sposób niedwuznaczny, że mamy tu do czynienia z przejawem psychiki i mentalności drobnomieszczańskiej, a nie wielkoburżuazyjnej.

Z drugiej strony nie ulega kwestii, że patosu zbiorowego nie można sfabrykować sztucznie, ani z zewnątrz zaszczepić masie narodowej. Historia wielkich okresów rewolucyjnych zna wprawdzie zjawisko, że hasła klasowe, przyjmując inkarnację historyczną, ulegają charakterystycznemu przeistoczeniu i w tej wysublimowanej postaci patosu ogólnonarodowego (czy ogólnoludzkiego) ogarniają najszersze masy. Ale, jak wynika z poprzednich rozdziałów, zjawisko to nie ma nic wspólnego ani z mechanicznym zaszczepieniem, ani tym bardziej z demagogią, a – co najważniejsze – źródłem tego wszechogarniającego patosu jest zawsze ta klasa społeczna, która w ogniu danej rewolucji powstaje dopiero do bytu historycznego i zapala tchnieniem swego własnego, klasowego patosu najszersze masy. Natomiast historia nie zna takiego cudu, żeby klasa społeczna, będąca na progu upadku, potrafiła w celu obrony swego stanu posiadania przed naciskiem mas wytworzyć potężne napięcie społeczne, które z jednej strony ogarnęłoby te masy, jak gdyby to był wytwór ich własnego ducha, a zarazem okazałoby się zbawienne dla interesów tejże ginącej klasy. Takie foldyfikacje ad usum hostium, a na własny pożytek w historii nie zdarzają się. Trzeba więc doprawdy być wyzutym ze wszelkiego zrozumienia i szacunku dla powagi, logiki i wielkości dziejów, żeby poważnie uwierzyć, jakoby patos faszystowski był ot tak sobie zwykłym dumpingiem ze strony wielkiej burżuazji.

Pozostaje jednak niezaprzeczony fakt, że burżuazja popiera ruch faszystowski i korzysta z tego ruchu.

Ale to się tłumaczy bardzo prosto. Burżuazja nie posiada żadnego własnego programu, żadnego planu na przyszłość, żadnej perspektywy, żadnej wiary we własną rację bytu i w możliwość uratowania swego stanu posiadania. Ma ona nóż na gardle. Na początku ruchu faszystowskiego groziło tak burżuazji, jak i faszyzmowi widmo rewolucji socjalnej. To wspólne niebezpieczeństwo właśnie sprawiło, że zawarte zostało porozumienie burżuazyjno-faszystowskie celem zduszenia robotników. A ponieważ niebezpieczeństwo nie minęło, to spółka egzystuje nadal. Z czego jednak nie wynika, jakoby faszyzm był wynalazkiem burżuazji. Przypomnijmy sobie dla analogii znany fakt, że liberalna burżuazja rosyjska popierała w carskiej Rosji ruch rewolucyjny aż do „generała Bo” (bojowej organizacji) włącznie, z czego jednak nikt nie próbował robić wniosku, jakoby rewolucja rosyjska była dziełem tej liberalnej burżuazji. Sojusz burżuazji z faszyzmem, wielkiego kapitału z drobnomieszczaństwem jest typowym małżeństwem z wyrachowania, które nie wiadomo nawet, czy zaprezentuje światu widok porządnego miodowego miesiąca; o ile chodzi o Niemcy, to ewolucja duumwiratu Hugenberg-Hitler dała doskonały obraz symboliczno-polityczny tych tarć, jakie od samego początku zaczęły się mnożyć w łonie rodziny burżuazyjno-faszystowskiej wskutek obopólnie popełnionego mezaliansu. (Spotkałem niedawno w prasie urywek z pewnego artykułu Trockiego w sprawie faszyzmu – „tego sługi i agenta burżuazji”, jak pisze Trocki – rzuca on tam następującą charakterystyczną uwagę: „Jest to jednak agent, który siedzi na karku swego pana i zabiera mu z ust co najsmaczniejsze kąski; a pan musi się z tym pogodzić, bo inaczej będzie jeszcze gorzej”. Nieprawdaż, dziwny „agent” i jeszcze dziwniejszy „pan”!).

Nie, faszyzm nie jest wynalazkiem burżuazji! Nie stać jej na żadne wynalazki – szczególnie w większym stylu. Pomimo wszystkie odmienne pozory, faszyzm jest samodzielną rewolucją mieszczan w jej pierwszej fazie. Gdy ta pierwsza faza zamknie swój krąg rozwoju, nastąpi druga, o wręcz odmiennym charakterze i kierunku.

Ł. Łozowski
___________________________________
Powyższy tekst jest rozdziałem książki Ł. Łozowskiego (podpisanego właśnie tak, tylko inicjałem imienia) „Faszyzm a rewolucja (Próba historycznej syntezy współczesności)”, Wydawnictwo „Myśli Socjalistycznej” (dwutygodnika w j. polskim, wydawanego przez żydowskich socjalistów z Bundu), Warszawa 1926. Od tamtej pory książka nie była wznawiana, ze zbiorów Remigiusza Okraski, poprawiono pisownię wedle obecnych reguł.

3 komentarzy nt. “Geneza faszyzmu

  1. Drobnomieszczaństwo? czyli coś jak Ruch Palikota…
    ale coś mi się zdaje czy lewicowo.pl trafił w ręce komunistów? kooperatywa.pl a cóż to za cudo?

  2. Moderacja? mhm znaczy że tekst nasza misja się jednak zdeaktualizował… ;-(
    cóz nadzieja była ale zdechła jak wszystko co dostanie się w ręce komuchów…
    szkoda że portal lewicowo.pl podzielił los innych sprzedanych sztandarów…
    Jako pps-owcowi jest mi przykro.
    cóż widać Die Linke płaci lepiej

    • Niech Pan przestanie bredzić, jacy komuniści, jakie Die Linke, jakie “płacenie lepiej”?

      Rzucanie oszczerstw bez pokrycia nie ma nic wspólnego z socjalizmem – za to z komunizmem, owszem, całkiem sporo.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *